Bütçe uygulamasý sýrasýnda TBMM bütçe gelir giderlerini nasýl denetlemektedir?
Uygulama sýrasýndaki yasama denetimi iki genel denetim yollarý ile yapýlan yasama denetimi, özel denetim yollarý ile (Sayýþtay raporlarý aracýlýðýyla yaptýðý denetim ve TBMM’nin Plan ve Bütçe Komisyonu aracýlýðýyla yaptýðý denetim) yapýlan yasama denetimini kapsamaktadýr. Genel denetim yollarý, Meclis’te soru, gensoru, genel görüþme, Meclis araþtýrmasý, Meclis soruþturmasý gibi yollardýr. Özel denetim yollarýndan ilki, Sayýþtay raporlarý üzerinde yapýlan denetimdir. Sayýþtay, mali yýl içinde vize ettiði belgeler ve diðer iþlemler ve yolsuzluklar hakkýnda raporlar hazýrlar ve bu yolla TBMM’ni bilgilendirebilir. Bu yollar meclis bütçe uygulamasýný denetleme olanaðýna kavuþur. TBMM’nin Plan ve Bütçe Komisyonu aracýlýðýyla yaptýðý denetim ise, harcamalarla ilgili kanun tasarýlarý ve tekliflerinin, ek ve olaðanüstü ödenek tekliflerinin ve ödenek aktarma isteklerinin görüþülmesi sýrasýnda yapýlýr.
Sayýþtay TBMM’nin denetimine nasýl yardýmcý olmaktadýr?
Yasama organýnýn bütçeyi denetlemesinde, onun adýna teknik incelemeleri yapan ve bunlarla ilgili raporlar hazýrlayan Sayýþtay’ýn önemli yararý olmaktadýr. Sayýþtay Yasama organýnýn bütçeyi denetlemesini kolaylaþtýrdýðý belge Genel Uygunluk Bildirimi olarak adlandýrýlmaktadýr. Genel Uygunluk Bildirimi Kesin Hesap Kanunu tasarýsýnýn verilmesinden baþlayarak en geç 75 gün içinde TBMM’ne sunulmasý anayasal zorunluluktur. Sayýþtay bu bildirimi hazýrlarken, saymanlarýn idare hesaplarýndan, bakanlarýn gider kesin hesaplarýndan ve hazine genel hesabýndan yararlanýr ve arasýnda uyumu araþtýrýr.
Yasama organýnýn bütçeyi siyasi anlamda aklama veya aklamamasýnýn sonuçlarý nelerdir?
Yasama organýnýn mali yýl baþýnda hükümete vermiþ olduðu yetkiyi nasýl kullandýðýnýn, yine yasama organýnca denetlemesi de gerekir. Bu denetim Kesin Hesap Kanunu Tasarýlarý üzerinde yapýlýr. Kesin Hesap Kanun Tasarýsý öncelikle Plan ve Bütçe Komisyonu’nda görüþülür. Komisyon, görüþmelerini tamamladýktan sonra Kesin Hesap Kanunu tasarýsýný Meclis Genel Kurulu’na sunar. Genel Kurul’da, Kesin Hesap Kanunu tasarýsýný görüþerek karara baðlar. Karar kesin Hesap kanun Tasarýsýnýn kabulü þeklinde ortaya çýkarsa, hükümetin bütçe uygulamasý aklanmýþ olur. Ancak Genel Kurul’da alýnan karar her zaman olumlu olmayabilir. Yani tasarýnýn reddedilmesi ile, Yasama organýnca verilen yetkilerin hükümetçe iyi kullanýlmadýðý sonucuna varýlmýþ olacaktýr. Bunun siyasi sonucu ise, hükümetin istifa etmesi gereðidir.
Türkiye’de bütçenin denetimi genel olarak nasýl deðerlendirilebilir?
Bütçe uygulamasýnýn idari, yargý ve yasama denetimi ile ilgili deðerlendirme de varýlan sonuçlar þöyle özetlenebilir;
• Bütçe içinde olmasý gereken bazý gelir, gider ve borçlanma iþlemleri kayýt dýþýndadýr ve dolayýsýyla denetlenememektedir.
• Kamu kesiminde yer alan kuruluþ sayýsýnýn çok fazla olmasý denetimi zorlaþtýrmaktadýr.
• Aþýrý sýký tutulan bürokratik süreçten kaçmak isteyen kuruluþlar, malî iþlemlerini bütçe dýþýnda sürdürmeye yönelmektedir ki bu denetimi engellemektedir.
• Belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmesiyle zorunlu olan bazý hizmetlerin yapýlamamasý, malî disiplinin ortadan kaybolmasýdýr.
• Bir baþka sorun, yarý-malî iþlemlerden kaynaklanmaktadýr. Bu iþlemler, bütçeye gelir ya da gider kaydedilmemekte yani gizli kalmaktadýr ki bunun doðal sonucu denetlenememeleridir. Ayrýca TBMM denetim sürecinin dýþýnda kalmaktadýr.
• Bütçe ödenekleri belirli hedeflere ve ölçülebilir amaçlara göre verilmemektedir. Bunu sonucu ise bütçe performans sonuçlarýnýn çýkarýlamamasýdýr.
• idari denetim sürecinde, denetim elemanlarýnýn soruþturma raporlarýnýn yeteri kadar deðerlendirilmemesi ve dikkate alýnmamasýdýr.
• Devlet muhasebesinin kapsamý oldukça dar kalmaktadýr.
• Bütçe uygulamasýnda avans ve kredi iþlemleri yaygýnlaþmýþtýr.
